GAZİANTEP MÜZE MÜDÜRLÜĞÜ
ZEUGMA KİL MÜHÜR BASKILARI
ENVANTERİ PROJESİ

Avrupa Komisyonu'nca finans edilen, GAP Bölgesi'nde Kültürel Mirasın Geliştirilmesi Hibe Programı'na, Gaziantep Müze Müdürlüğümüz Dünya'nın en büyük mühür baskı koleksiyonu olan “ Zeugma Kil Mühür Baskılarının Envanterlenmesi ve tanıtımı” konulu proje ile katılmış ve anılan projemiz hibe almaya hak kazanmıştır. Bu projede Zeugma kurtarma kazılarında bulunan yaklaşık yüz bin adet mühür baskısı içerisinden Envanterlik olarak seçilen 50.000 (ellibin) adet mühür baskısının envanteri yapılacaktır.

Kasım 2005 de başlayan projemizin süresi iki yıl olarak planlanmıştır.

Proje maliyeti 172.000 € olup, AB katkısı 152.000 € dur. Toplam 20.000€'luk kısmı ise Kültür ve Turizm Bakanlığımız tarafından karşılanacaktır.

Bu projede 8 kişi çalışmaktadır. Restoratör mühür baskılarını temizlemekte, arkeologlar mühür baskılarını envanter defterine kaydetmekte, bilgisayarcı envanter defterindeki kayıtları bilgisayara aktarmakta, fotoğrafçı mühür baskılarının fotoğrafını çekmekte, gliptik sanatcısı mühür baskılarının figürünü taşa oyarak, kopyalarının yapılması için, kalıp hazırlamaktadır.
Bu proje kapsamında, 18 Mayıs 2006'da Dünyanın en büyük Mühür baskı kolleksiyonunun teşhiri Gaziantep Arkeoloji Müzesinde açılmıştır. Zeugma Tykhe tapınağı biçiminde hazırlanan teşhir vitrininde, Zeugma Mühür baskılarından seçilen örnekler sergilenmektedir. Bilgi panolarıyla donatılan bu vitrinde antik dönemde mühürlemenin nasıl yapıldığını ziyaretçilere göstermek amacıyla, mühürlenmiş küp, testi, sandık ve papirus belge de teşhir edilmektedir. Ayrıca, mühür baskıları hakkında broşür hazırlanmıştır. Proje kapsamında, üzerinde çeşitli çeşitli resimler bulunan mühür baskılarının taklitleri yapılarak, magnet biçiminde hediyelik eşya standında satışa sunularak elde edilecek gelir Müzedeki eserlerin bakımına harcanacaktır.

Haziran 2005 tarihinde açılan Ek Müze Binasında Zeugma Mozaiklerinin teşhir edilmesiyle birlikte Gaziantep Müzemiz, Dünya'nın ikinci mozaik müzesi olmuştur. Ama, asıl birinciliği Zeugma Mühür baskılarıdır. Çünkü, Zeugma kurtarma kazılarında yüz bin adet mühür baskısı bulunmuştu. Bu mühür baskılarının Müzemizde teşhirinin yapılmasıyla birlikte, Müzemiz Dünya'nın en büyük Mühür Baskı koleksiyonunu da ziyaretçilerimize sunmaktadır.

Söz konusu Zeugma mühür baskıları 100.000 adetten fazla olup, Dünya'nın en büyük mühür baskı koleksiyonunu oluşturmaktadır. Bu mühür baskıları Gaziantep Müze Müdürlüğümüz başkanlığında, arkeolog Mehmet ÖNAL'ın alan sorumluluğunda Zeugma'da yapılan 1998-2000 yılı kurtarma kazılarında, Zeugma agora arşivinde bulunmuştu.

Mühür baskısı nedir?

 Mühür baskısı, Grekçe “sphragis” , Latince “Cretula” İngilizce “seal impression”, Almanca “ bulle”, Fransızca “Cachet terre (empreinte)” olarak adlandırılmaktadır.

Mühür baskıları yüzük taşı+kaşının kil çamuruna basılmasıyla elde edilmiştir. Antik kaynaklarda ve günümüze sağlam kalan papirus belgelerinde, mühür ve mühür baskılarının kullanımından bahseden bir çok bilgi mevcuttur. Bunlar, mülkün güvenliğinde, taşıyanın kimliğini saptamada, tapınma ve dinsel ayinde, mektuplaşmada, noter belgelerinde (Köle satışı, mülk alımı, evlilik, veraset vb) ve vergi alındılarıyla ilgilidir.

Papirus bir belgenin mühürlenmesi esnasında, papirus lifleri önce doküman üstündeki delikten geçirilerek tomara bağlanıyor ve kil hamuru tomarın üstüne gelecek biçimde konuluyor, üzerine lif yatırıldıktan sonra, kil hamuru ikiye katlanıp, mühürlenerek işlem tamamlanıyordu. Daha sonra mühür baskılarının yanına, belgedeki bazı adlar –in haliyle yazılmıştır. Örneğin, “X' in mührü” . Böylece, asıl adları belgede yazılı olan bu kişilerin mühür baskısını mühürledikleri tasdik edilmiş olurdu.

Zeugma mühür baskılarının ön yüzünde tanrı, tanrıça, krallar, imparator, imparatoriçe, filozoflar ve hayvanlardan oluşan figürler betimlenmiştir. Arka yüzünde ise bağlandığı belgenin izi mevcuttur.

Zeugma arşivlerinden ele geçen kil mühür baskıları, zümrüt, serpantin, karnelyan (cornelian), sard, sardoniks, agat (akik) , onyks, nikolo, jasper kalsedon, plazma, dağ kristali, ametist, granat, hematit, lapis luzuli, Türkuaz gibi taş mühürlerin veya yüzük kaşlarının, cam yüzük kaşlarının veya kendinden kaşlı metal yüzük mühürlerin üzerindeki figürlerin belirli bir amaç için yumuşak kile basılması ile oluşmuştur. Çeşitli amaçlar için kullanılan mühür baskıları, Kimi zaman hakim otoriteyi belirtmek ya da otoritenin kurallarını benimsetmek için kullanılırken, bazen de bir malın sahibini bildirmek, malın güvenli şekilde el değişimini sağlamak amacı ile kullanılmaktaydı. Bir malın ölçüsü, ağırlığı, içeriği ve kalitesini kesin bildirmek ve açıklamak amacı ile de kullanılan mühürleme, malı veya nesneyi yapan veya nakledenin yetkisini ve kimliğini tanıtmak için de kullanılmaktaydı. İmza yanında, mektup, kontrat, ferman, tüzük, dilekçe gibi yazılarının doğruluğunu onaylamak , Savaş sonrası yapılan anlaşmaları, ülkeler arası ticari anlaşmaları, kısacası tarihi belge niteliği taşıyan resmi olan ya da olmayan parşömen veya papirus belgelerde mühür baskıları kullanılmaktaydı.